O idei Sprawiedliwych

Sprawiedliwi są wśród nas. Nieobojętni wychodzą naprzeciw innym ludziom, zwłaszcza tym, którzy potrzebują pomocy. W obliczu wojen, zbrodni czy terroru, bronią godności i praw człowieka. Przekraczają granice, tworząc wspólnotę wartości. Zawsze – dawniej i dziś.

Każdy z nas może być Sprawiedliwym.

Pojęcie Sprawiedliwego nawiązuje do tytułu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. Izraelski instytut pamięci narodowej Yad Vashem od 1963 roku honoruje nim ludzi, którzy w czasach Zagłady ratowali Żydów przed śmiercią. Pojęcie Sprawiedliwego ma wymiar szerszy – uniwersalny i ponadczasowy. Obejmuje Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, a także innych ludzi, którzy w różnych krajach i momentach najnowszej historii podejmowali działania w obronie ludzkiej godności i praw, często ryzykując życie lub wolność.

Według tradycji żydowskiej, do której idea Sprawiedliwych się odnosi, sprawiedliwi podtrzymują istnienie świata. Cadik jesod olam – sprawiedliwy jest fundamentem świata. W każdym pokoleniu jest ich minimum trzydziestu sześciu. Może to być zwykły człowiek, którego sprawiedliwość przejawia się w codziennej postawie, ale może też ujawnić się w ekstremalnej sytuacji. Nie wie, że jest jednym z Trzydziestu Sześciu. Dlatego należy żyć tak, jakby się było sprawiedliwym: być może to właśnie od naszego postępowania zależy istnienie świata.

Współczesną ideę wskazywania i honorowania ludzi działających na rzecz godności i praw człowieka rozpowszechnia włoska fundacja „Gariwo” z Mediolanu. Dzięki jej aktywności Parlament Europejski w 2012 roku podjął decyzję, by 6 marca obchodzony był Europejski Dzień Pamięci o Sprawiedliwych. Inspirowana ogrodem jerozolimskim, który powstał, by oddać hołd ludziom pomagającym Żydom w czasie Zagłady, fundacja „Gariwo” inicjuje powstawanie Ogrodów Sprawiedliwych w Europie. Ku czci uhonorowanych sadzone są w nich drzewa i stawiane pamiątkowe kamienie.

ROZWIŃ

Była sekretarzem Rady na Rzecz Praw Aborygenów. Walczyła z nierównościami, pokazując w nich brak logiki oraz podkreślając szkody, jakie czynią społeczeństwu. Pisała listy, artykuły, udzielała wywiadów, odbywała tysiące spotkań w całym kraju.

Doktor Bartolo, szef Centrum Pierwszej Pomocy i Przyjęć na włoskiej wyspie Lampedusa, od 1991 r. bada uchodźców, którzy przez Morze Śródziemne usiłują dostać się do Europy. Za dnia, od 7.30, pełni dyżur na pogotowiu, po pracy noce spędza w porcie z przybyszami. Żona i trójka dzieci rzadko go widują.

Świadek Zagłady – działał w Radzie Pomocy Żydom „Żegota”, więzień Auschwitz, powstaniec warszawski, po wojnie stał się orędownikiem pojednania między Polską a Niemcami. W kolejnych latach przeciwdziałał odradzaniu się antysemityzmu i antyżydowskim wystąpieniom. Sprzeciwiał się narzuconej Polsce dyktaturze, ideologii stalinizmu, za co w okresie 1946–1954 przebywał dwukrotnie w więzieniu.

„Biegłem w stronę karetki dźwigając rannego mężczyznę” – opowiada Malath Khafsheh. „Położyłem go na noszach, […] opatrywałem podstawowymi środkami. […] Zapytał: «Czy umrę?». Jako ratownik, za każdym razem wyciągając kogoś spod gruzu, zadaję sobie to pytanie. […] wiele razy karetka i szpitale są pod ostrzałem, często nie mamy właściwych lekarstw. Ale zdarzają się ci, którzy pokonują  śmierć, jak ten człowiek. Uśmiechnąłem się i powiedziałem do niego: «Nie umrzesz, pokonałeś śmierć, pokonaliśmy ją razem». Z tego powodu wstąpiłem do Obrony Cywilnej”.

Obywatelski Marsz dla Aleppo ruszył z Berlina 26 grudnia 2016 roku naprzeciw uchodźcom z rejonów objętych konfliktem, przez Niemcy, Czechy, Austrię, Słowenię, Chorwację, Serbię, Macedonię, Grecję i Turcję.

Współtworzył Żydowską Organizację Bojową, a po śmierci Mordechaja Anielewicza przejął dowództwo powstania w getcie warszawskim w 1943 roku. Po wojnie konsekwentnie odmawiał poparcia nowej władzy. Wykształcił się na znakomitego lekarza kardiologa, wprowadził w Polsce rewolucyjną metodę leczenia schorzeń serca. Działał w opozycji.

W niedzielę, 25 sierpnia 1968 roku, wyszła z trzymiesięcznym synkiem z domu i ruszyła w kierunku placu Czerwonego. Pod materacykiem wózka wiozła transparenty, jeden z napisem po czesku: „Niech żyje wolna i niepodległa Czechosłowacja”, drugi: „Za waszą i naszą wolność”.

Czternastolatka wypowiedziała osobistą wojnę Hitlerowi – działała w konspiracji. Łączniczka, kolporterka, tłumaczka z angielskiego, przewodniczka dla uciekinierów z kraju. Uczestniczyła w wykonywaniu wyroków na zdrajcach skazanych przez sądy Polskiego Państwa Podziemnego. Jednocześnie współpracowała z Radą Pomocy Żydom „Żegota”.

Urodzony na Zaporożu w chłopskiej rodzinie, stał się jedną z głównych postaci ruchu dysydenckiego w ZSRR. Był zwolennikiem utworzenia komitetu obrońców praw człowieka. Stał się nieformalnym liderem walki Tatarów deportowanych z Krymu w 1944 r. o powrót do historycznej ojczyzny.

Chronił Żydów, Polaków, Ukraińców. Mieszkał z żoną w Kupiczowie, czeskiej osadzie na Wołyniu. Lata wojny, sowieckiej, potem niemieckiej okupacji, rzezi wołyńskiej, Jelinek opisał we wspomnieniach. Był świadkiem potworności, nigdy obojętnym.

W kwietniu 2015 r. Jacob Schoen zdał maturę. Zaraz potem przeczytał, że na Morzu Śródziemnym zatonęła łódź z 800 uchodźcami. Zebrał informacje o misjach ratowniczych, dowiedział się, jakiego rodzaju statki biorą w nich udział, policzył, ile potrzebuje pieniędzy, po czym pojechał do portowego Hamburga, aby spotkać się z ekspertami. Jesienią założył organizację Jugend Rettet.

Józefina i Maria. Obie Hutu – pomagały Tutsim. Reporter Wojciech Tochman napisał: „Dziesiątki Rwandyjek i Rwandyjczyków znalazło siły i czas, by porozmawiać ze mną o tym, jak ludobójstwo dotknęło ich osobiście. […] z oczywistych powodów nie wymieniam ich imion i nazwisk”. Kilkanaście lat po wydarzeniach nadal nie jest bezpiecznie przyznać się do konkretnych działań.

Chciał zostać ambasadorem. Druga wojna światowa pokrzyżowała jego plany. Stał się najwybitniejszym emisariuszem Polskiego Państwa Podziemnego. Latem 1942 roku podjął się najważniejszej swej misji: przewieźć do Londynu informacje o sytuacji w kraju, w tym materiały dokumentujące eksterminacyjną politykę okupanta wobec Żydów.

W latach po wojskowym zamachu stanu w 1973 r. Roberto Kozak i inni dyplomaci pomogli uwolnić i wywieźć z Chile między 25 a 35 tysięcy więźniów politycznych. Nazwano go „Schindlerem Ameryki Łacińskiej”.

W Rwandzie nazywali ją aniołem biedaków. Misja Nyamata była domem Antonii Locatelli od lat 70. Należała wówczas do zakonu Sióstr Szpitalnych Świętej Marii. 30 km od Kigali, stolicy kraju, założyła i prowadziła szkołę dla dziewcząt.

W języku ludu Xhosa, z którego pochodził, jego drugie imię – Rolihlahla – oznacza „kłopotliwy”. Nelson Mandela niemal sto lat sprawiał kłopoty walcząc o wolność własną i innych. Był jedynym czarnym studentem na uniwersytecie. Działał w organizacji czarnych mieszkańców RPA – Afrykańskim Kongresie Narodowym, potajemnie w Południowoafrykańskiej Partii Komunistycznej. Współzakładał organizację bojową „Włócznia Narodu”, organizował demonstracje. Prawnik – udzielał porad prawnych ofiarom apartheidu.

Otrzymał rozkaz uczestnictwa w rzezi. Choć na krótko, ocalił jednak od mordu na miejscu czy marszu śmierci na syryjską pustynię kilka tysięcy Ormian.

Zbrodnie i czystki wojny domowej w Bośni i Hercegowinie dokumentował ponad trzy lata. Na znak protestu wobec bezczynności świata zrezygnował z funkcji specjalnego sprawozdawcy Komisji Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych. W ostatnim raporcie zawarł zeznania ocalałych z masakry w Srebrenicy.

Fotograf Krzysztof Miller przez dwadzieścia pięć lat dokumentował przemiany, rewolucje, a przede wszystkim wojny przełomu XX i XXI wieku. Okrągły Stół w Polsce. Wydarzenia na Bałkanach. Podróżował i powracał do Afganistanu, Kambodży, RPA, Czeczenii, Rwandy. Kolejne tragedie ustępowały bardziej aktualnym.

Załatwiała lokale dla ukrywających się Żydów, dostarczała fałszywe dokumenty, uczyła modlitw i zachowania w kościele. Wielokrotnie przez gmach sądów na Lesznie wchodziła do getta, żeby wyprowadzić dzieci na „aryjską stronę”.

„Jeśli nadszedł nasz koniec, chcę trzymać za rękę tę dziewczynkę”. David Nott, walijski chirurg, od dwudziestu trzech lat bierze bezpłatny urlop i przez trzy miesiące działa w miejscach konfliktów i katastrof. Wspomnianą dziewczynkę operował podczas zapowiadanych nalotów w Strefie Gazy.

Nut Seng, Huy Sarin, Ngen Ngon, Khon Any, Hang Romny, Duch Keam, Meas Proeung, Aki Ra. Przetrwali okrutny reżim Pol Pota, pomagali przetrwać innym. Jak?

„Pewnego wieczora w Montgomery, w stanie Alabama, na początku grudnia 1955 roku siedziałam na przednim siedzeniu autobusu w części dla kolorowych. Biali siedzieli na miejscach przeznaczonych dla białych. Wsiadało ich coraz więcej i w końcu zajęli całą swoją część. W tej sytuacji my, czarni, mieliśmy im ustąpić. Ja jednak ani drgnęłam. Biały kierowca powiedział: «Potrzebne są miejsca z przodu». Nie wstałam. Miałam już dosyć podporządkowywania się białym”.

„Uważałem, że kobiety są jak kwiaty, które należy pielęgnować, a więc do polityki się nie nadają”, mówił Lech Wałęsa. „To Alina zmieniła mój pogląd na rolę kobiet”. To ona spisała sześć pierwszych postulatów sierpniowych, opracowała z kolegami punkt 16. dotyczący służby zdrowia.

Witold Pilecki był w Auschwitz dwa lata i dziewięć miesięcy. Z własnej inicjatywy. Informacje o funkcjonowaniu obozu słał w raportach do dowództwa Armii Krajowej. Zbudował na jego terenie siatkę konspiracyjną.

Jej powołaniem stała się Czeczenia, z której – dla opozycyjnej „Nowej Gazety” – pisała korespondencje w czasie II wojny czeczeńskiej. Ujawniała zbrodnie sił rosyjskich i sprzymierzonych z nimi oddziałów czeczeńskich Ramzana Kadyrowa, zbrodnie czeczeńskiej partyzantki, sytuację rosyjskich poborowych, wspierała ruch matek broniących dzieci „wziętych w sołdaty”.

Wyspiarze z Lesbos, Kos, Chios, Samos, Rodos, Leros, przyjęli większość z dziewięciuset tysięcy uciekinierów, którzy przybyli w 2015 roku do Europy. Zanim rządy państw przyznały, że fala przybyszy narasta, rybacy, lekarze, lokalni działacze, ratowali życie i otaczali opieką migrantów, choć ich samych od lat dotykał kryzys gospodarczy .

W międzywojniu kapelan zakładu dla ociemniałych w Laskach pod Warszawą, prekursor ekumenizmu. W czasie II wojny światowej współpracował z Radą Pomocy Żydom „Żegota” i Frontem Odrodzenia Polski. Kapelan Komendy Głównej Armii Krajowej, ranny w Powstaniu. Pod koniec lat 60. zaangażował się w działania opozycji, był wśród założycieli Komitetu Obrony Robotników.