Tadeusz Mazowiecki
POLSKA - BOŚNIA

Chciałem być waszym głosem, kiedy wy nie byliście słyszani

Wojna na Bałkanach

Wojna domowa w Bośni i Hercegowinie toczyła się w latach 1992–1995. Stronami konfliktu byli bośniaccy Serbowie walczący o autonomię oraz władze Bośni i Hercegowiny, w konfederacji z Chorwatami. Wszystkie strony konfliktu dopuściły się czystek etnicznych, rabunków i gwałtów na ludności cywilnej. Zginęło od 97 tys. do 110 tys. ludzi; niektóre źródła wspominają o 200 tysiącach. Ponad 1,8 mln zostało uchodźcami.

Serię konfliktów na obszarze byłej Jugosławii wywołał upadek systemu komunistycznego w latach 1991–1992, który nałożył się na zadawnione waśnie narodowościowe. Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii obejmowała sześć republik: Bośnię i Hercegowinę, Chorwację, Macedonię, Czarnogórę, Serbię, Słowenię. Proces rozpadu zapoczątkowała w 1980 r. śmierć Josipa Broz Tito, przywódcy Związku Komunistów Jugosławii. Kraj pogrążył się w kryzysie narodowościowym, politycznym i ekonomicznym. Narastały napięcia nacjonalistyczne i etniczne. W 1991 r. kolejno Słowenia, Chorwacja, Macedonia, a także Bośnia i Hercegowina ogłosiły jednostronnie niepodległość. Serbia, która potępiła te decyzję, wkrótce wraz z Czarnogórą ogłosiła powstanie Federalnej Republiki Jugosławii.

Wewnętrzny konflikt w Bośni i Hercegowinie stanowił wyraz napięć, istniejących pomiędzy Serbami, Chorwatami i Muzułmanami. Wkrótce wybuchły krwawe walki.

„Nie uczyniłem nic wielkiego. Postąpiłem tak, jak nakazywało mi sumienie. Chciałem być waszym głosem, kiedy wy nie byliście słyszani”, mówił Tadeusz Mazowiecki do matek i wdów pomordowanych w Srebrenicy, dziesięć lat po masakrze, kiedy odbierał medal, jaki mu przyznały.

W lipcu 1995 roku na znak protestu wobec bezczynności świata Mazowiecki zrezygnował z funkcji specjalnego sprawozdawcy Komisji Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. przestrzegania praw człowieka w Bośni i Hercegowinie.

„Mógłbym dalej opisywać zbrodnie i naruszenia praw człowieka. Ale obecny moment krytyczny jest momentem, w którym uświadomić sobie trzeba i naturę tych zbrodni, i odpowiedzialność Europy i społeczności międzynarodowej za własną bezradność”, tłumaczył decyzję.

Zbrodnie i czystki wojny domowej w Bośni i Hercegowinie dokumentował ponad trzy lata. W ostatnim raporcie zawarł zeznania ocalałych z masakry w Srebrenicy. Przy bierności wojsk ONZ bośniaccy Serbowie wymordowali tam ok. 8 tys. bośniackich muzułmanów.

Tadeusz Mazowiecki w obozie dla uchodźców, Bośnia, 23 lipca 1995. Fot. Krzysztof Miller/AGENCJA GAZETA

Relacje setek kobiet, które straciły mężów, synów i braci, a same zostały w wielu przypadkach zgwałcone, Mazowiecki zebrał w Tuzli. Pojechał tam mimo protestów chroniącego go oddziału ONZ i współpracowników, którzy obawiali się linczu. „Ludzie wyszli z namiotów i patrzyli na nas z nienawiścią, która dosłownie zapierała dech; rozległy się gwizdy. A potem ktoś rozpoznał sprawozdawcę i krzyknął: «Ovo nije UN! Ovo je Mazowiecki!» (To nie ONZ, to Mazowiecki!)”, wspominał Konstanty Gebert, współtowarzysz tej wyprawy, dziennikarz.

Tadeusz Mazowiecki przy ścianie z informacjami o zmarłych, zaginionych i poszukiwanych, Tuzla, Bośnia, 23 lipca 1995, Fot. Krzysztof Miller/AGENCJA GAZETA

„W rozmowach z tymi ludźmi dojrzało moje przekonanie o tym, co mam robić. Uznałem, że po kilkunastu obszernych raportach, jakie składałem instancjom Narodów Zjednoczonych, jedyne, co mi pozostaje, by tym ludziom pomóc, to głośna rezygnacja”, wyjaśniał po latach Tadeusz Mazowiecki.

Tadeusz Mazowiecki, Warszawa, 26 października 1990. Fot. Tomasz Wierzejski/AGENCJA GAZETA

Wojna na Bałkanach

Wojna domowa w Bośni i Hercegowinie toczyła się w latach 1992–1995. Stronami konfliktu byli bośniaccy Serbowie walczący o autonomię oraz władze Bośni i Hercegowiny, w konfederacji z Chorwatami. Wszystkie strony konfliktu dopuściły się czystek etnicznych, rabunków i gwałtów na ludności cywilnej. Zginęło od 97 tys. do 110 tys. ludzi; niektóre źródła wspominają o 200 tysiącach. Ponad 1,8 mln zostało uchodźcami.

Serię konfliktów na obszarze byłej Jugosławii wywołał upadek systemu komunistycznego w latach 1991–1992, który nałożył się na zadawnione waśnie narodowościowe. Socjalistyczna Federalna Republika Jugosławii obejmowała sześć republik: Bośnię i Hercegowinę, Chorwację, Macedonię, Czarnogórę, Serbię, Słowenię. Proces rozpadu zapoczątkowała w 1980 r. śmierć Josipa Broz Tito, przywódcy Związku Komunistów Jugosławii. Kraj pogrążył się w kryzysie narodowościowym, politycznym i ekonomicznym. Narastały napięcia nacjonalistyczne i etniczne. W 1991 r. kolejno Słowenia, Chorwacja, Macedonia, a także Bośnia i Hercegowina ogłosiły jednostronnie niepodległość. Serbia, która potępiła te decyzję, wkrótce wraz z Czarnogórą ogłosiła powstanie Federalnej Republiki Jugosławii.

Wewnętrzny konflikt w Bośni i Hercegowinie stanowił wyraz napięć, istniejących pomiędzy Serbami, Chorwatami i Muzułmanami. Wkrótce wybuchły krwawe walki.