Hasan Mazhar
TURCJA

Tego, czego ode mnie żądacie, nie mogę uczynić. Jestem gubernatorem, a nie bandytą

Rzeź Ormian

Ormianie to naród indoeuropejski, zamieszkały na Zakaukaziu. Ich historia sięga epoki brązu i żelaza, a wiąże się z terytorium historycznej Armenii, której większa część znajduje dziś się na terytorium Turcji. Stworzyli pierwsze chrześcijańskie państwo świata, które przyjęło chrzest na przełomie III i IV wieku.

W granicach Imperium Osmańskiego Armenia znajdowała się od XV w., a w wyniku wojen rosyjsko-perskich (1801–1882) doszło do podziału jej terytorium – wschodnia część została przyłączona do Imperium Rosyjskiego. Na przełomie XIX i XX w. w Rosji żyło ok. 1,5 mln Ormian, zaś we wschodniej Turcji ok. 2,5 miliona.

Podczas pierwszej wojny światowej Imperium Osmańskie tworzyło sojusz z Niemcami, Austro-Węgrami i Bułgarią. Ofensywa turecka na pozycje rosyjskie na Kaukazie zakończyła się klęską. Wielu Ormian, już wcześniej dążących do uzyskania pełni praw obywatelskich, do autonomii, a nawet niepodległości, powitało carskie wojska jak wyzwolicieli. Widzieli w nich również gwaranta bezpieczeństwa – w masakrach lat 1895–1896 zginęły dziesiątki tysięcy Ormian.

Wobec tej „zdrady” państwo tureckie dokonało ludobójstwa. Władzę w kraju sprawował wówczas faktycznie Enwer Pasza. Szacuje się, że w 1915 r. w marszach śmierci i rzeziach przeprowadzonych przez aparat państwowy i bojówki morderców zginęło od 800 tysięcy do półtora miliona Ormian.

Otrzymał rozkaz uczestnictwa w rzezi. „Tego, czego ode mnie żądacie, nie mogę uczynić. Jestem gubernatorem, a nie bandytą. Niech kto inny obejmie moje stanowisko i wykona te rozkazy”, brzmiała odpowiedź Hasana Mazhara, zarządcy Ankary, w piśmie do władz w Stambule. Otomański Komitet Jedności i Postępu zlecał ludobójstwo ormiańskich obywateli imperium.

Przez kilka miesięcy Mazhar powstrzymywał lokalnych dowódców wojska i policji. Choć na krótko, ocalił jednak od mordu na miejscu czy marszu śmierci na syryjską pustynię kilka tysięcy Ormian.

W listach do Stambułu protestował przeciwko poczynaniom urzędnika w sąsiedniej prowincji Edhem. Kadri Bej rabowane dobra pozostawiał sobie zamiast przekazywać je władzom. Mazhara odwołano ze stanowiska. Musiał być świadkiem potworności, choć o tym, co działo się z nim przez kolejne trzy lata, niewiele wiadomo.

Nowy, ustanowiony po zakończeniu I wojny światowej, rząd turecki powołał komisję śledczą w sprawie zbrodni popełnionych na ormiańskich poddanych sułtana. Mazhar został jej przewodniczącym.

Komisja przygotowała materiały do 130 aktów oskarżenia. Otomańscy urzędnicy otrzymali kwestionariusze dotyczące organizacji i przebiegu rzezi. Dowodziły, że Mazhar wiele widział i wiedział. Sam również złożył zeznanie.

Sąd rozwiązał Komitet Jedności i Postępu i skonfiskował jego mienie. Trzech głównych przywódców zostało skazanych na karę śmierci. Po dwóch latach tureccy rewolucjoniści obalili sułtana. Republika Turecka nie kontynuowała procesów przeciwko sprawcom ludobójstwa Ormian. Zaprzeczała, że w ogóle do niego doszło.

Ormiańscy uchodźcy, 1915. Fot. PAP/UPPA/Photoshot
Rzeź Ormian

Ormianie to naród indoeuropejski, zamieszkały na Zakaukaziu. Ich historia sięga epoki brązu i żelaza, a wiąże się z terytorium historycznej Armenii, której większa część znajduje dziś się na terytorium Turcji. Stworzyli pierwsze chrześcijańskie państwo świata, które przyjęło chrzest na przełomie III i IV wieku.

W granicach Imperium Osmańskiego Armenia znajdowała się od XV w., a w wyniku wojen rosyjsko-perskich (1801–1882) doszło do podziału jej terytorium – wschodnia część została przyłączona do Imperium Rosyjskiego. Na przełomie XIX i XX w. w Rosji żyło ok. 1,5 mln Ormian, zaś we wschodniej Turcji ok. 2,5 miliona.

Podczas pierwszej wojny światowej Imperium Osmańskie tworzyło sojusz z Niemcami, Austro-Węgrami i Bułgarią. Ofensywa turecka na pozycje rosyjskie na Kaukazie zakończyła się klęską. Wielu Ormian, już wcześniej dążących do uzyskania pełni praw obywatelskich, do autonomii, a nawet niepodległości, powitało carskie wojska jak wyzwolicieli. Widzieli w nich również gwaranta bezpieczeństwa – w masakrach lat 1895–1896 zginęły dziesiątki tysięcy Ormian.

Wobec tej „zdrady” państwo tureckie dokonało ludobójstwa. Władzę w kraju sprawował wówczas faktycznie Enwer Pasza. Szacuje się, że w 1915 r. w marszach śmierci i rzeziach przeprowadzonych przez aparat państwowy i bojówki morderców zginęło od 800 tysięcy do półtora miliona Ormian.