Rafał Lemkin
STANY ZJEDNOCZONE

Dlaczego najlepszą formą wdzięczności nie miałby być traktat o zakazie ludobójstwa, […] jako zbiorowe uznanie, że ona [matka] i miliony nie umarli na próżno?

Pojęcie zbrodni ludobójstwa

Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, zwana Konwencją Lemkina, uchwalona została przez Zgromadzenie Ogólne ONZ (Organizacja Narodów Zjednoczonych) 9 grudnia 1948 roku. Podstawą porozumienia stała się rezolucja 96 (1) „Zbrodnia ludobójstwa” z grudnia 1946 roku. Od uchwalenia do wejścia w życie 12 stycznia 1951 r. minęły niemal trzy lata, które potrzebne były na ratyfikację umowy przez 21 państw. Obecnie stronami Konwencji jest 127 państw.

Według zapisów porozumienia ludobójstwem jest „jakikolwiek z następujących czynów dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub w części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich:

a) zabójstwo członków grupy,
b) spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy,
c) rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego,
d) stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy,
e) przymusowe przekazywanie dzieci członków jednej grupy do innej grupy”.

W 1944 r. w Stanach Zjednoczonych ukazała się publikacja Rządy państw Osi w okupowanej Europie Rafała Lemkina, prawnika. Autor użył w niej pojęcia, którym określił masowe zabijanie lub eksterminację grup ludzkich. Neologizm „genocide” – „ludobójstwo”, stworzył z powiązania greckiego genos (rasa, plemię) z łacińskim occidere (zabijanie). Na terenie zajętej przez Niemców Polski trwał ostatni etap zagłady Żydów, w której ginęła rodzina Lemkina.

Rafał Lemkin, fot. East News

 

Urodził się w folwarku Bezwodne, dziś na Białorusi. W domu posługiwano się językami jidysz, rosyjskim i polskim. Dzięki matce lekturom przez nią podsuwanym, Lemkin stał się szczególnie wrażliwy na krzywdę ludzką.

W 1919 r., cztery lata po rzezi zamieszkujących Imperium Osmańskie Ormian, zapisał się na studia prawnicze w Krakowie, które kontynuował we Lwowie na Uniwersytecie Jana Kazimierza. Zbrodnia państwa tureckiego stała się dla niego bodźcem do badań nad zjawiskiem, jakim jest zabójstwo dokonywane przez państwo. W prawie międzynarodowym nie istniał wówczas termin, który by je określał.

Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, okres międzywojenny, fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

 

Z Polski Lemkin wydostał się tuż po wybuchu II wojny światowej. W kwietniu 1941 r. dotarł do Stanów Zjednoczonych, gdzie jako ekspert od spraw polityki okupacyjnej III Rzeszy wszedł do grupy doradców prezydenta Roosvelta.

Jego najbliżsi ginęli w Treblince, kiedy na apel o podjęcie przez Stany Zjednoczone działań w sprawie eksterminacji Żydów, otrzymał od Roosvelta odpowiedź z prośbą o cierpliwość.

„Genocide” to tytuł dziewiątego rozdziału publikacji z 1944 roku. Kolejne lata Lemkin lobbował – często określany mianem fanatyka – o włączenie tego pojęcia do prawa międzynarodowego.

Aby doprowadzić do wejścia w życie zapisów Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, zrezygnował z siebie. Porzucił posadę wykładowcy na uniwersytecie w Yale, przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie żył w biedzie walcząc o ratyfikację porozumienia. Ta, na dobre, weszła w życie dopiero w latach 90. wraz z powstaniem Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze.

Lemkin, kilkakrotnie nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla, schorowany umarł w 1959 r., w zapomnieniu.

Rafał Lemkin, lata 50. XX w., fot. New York Public Library Digital Collections

Ratyfikacja konwencji o ludobójstwie. W grupie reprezentanci Korei, Haiti, Iranu, Francji, Kostaryki, Organizacji Narodów Zjednoczonych. Po prawej stoi Rafał Lemkin, 1950, fot. New York Public Library Digital Collections

Pojęcie zbrodni ludobójstwa

Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, zwana Konwencją Lemkina, uchwalona została przez Zgromadzenie Ogólne ONZ (Organizacja Narodów Zjednoczonych) 9 grudnia 1948 roku. Podstawą porozumienia stała się rezolucja 96 (1) „Zbrodnia ludobójstwa” z grudnia 1946 roku. Od uchwalenia do wejścia w życie 12 stycznia 1951 r. minęły niemal trzy lata, które potrzebne były na ratyfikację umowy przez 21 państw. Obecnie stronami Konwencji jest 127 państw.

Według zapisów porozumienia ludobójstwem jest „jakikolwiek z następujących czynów dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub w części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych jako takich:

a) zabójstwo członków grupy,
b) spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy,
c) rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego,
d) stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy,
e) przymusowe przekazywanie dzieci członków jednej grupy do innej grupy”.